Ziekte van Hartnup

Ziekte van Hartnup 

Inleiding

De ziekte van Hartnup is een zeldzame, erfelijke stofwisselingsziekte. Met 'stofwisseling' wordt het omzetten en verwerken van stoffen in ons lichaam bedoeld. Dat is nodig voor de opbouw van weefsels, zoals spieren, botten en organen en voor het vrijmaken van energie. De Stofw isseling vindt plaats in alle cellen van ons lichaam, waar enzymen hun werk doen. Als er iets mis is met een enzym, is de stofwisseling verstoord. Een bepaalde stof kan niet meer worden omgezet en hoopt zich op in de cel, terwijl het mogelijk belangrijke product te weinig of soms helemaal niet meer gevormd wordt. Deze situatie kan tot min of meer ernstige klachten leiden. Dit noemen we een stofwisselingsziekte.

Achtergrond
De ziekte van Hartnup is een stoornis in de stofwisseling van aminozuren, onderdelen van eiwitten. De ziekte is vernoemd naar de eerste familie waarin deze aandoening werd ontdekt.

Eiwitten en aminozuren
In onze voeding kunnen we drie verschillende soorten voedingsstoffen onderscheiden: vetten, koolhydraten (suikers) en eiwitten. Er zijn een heleboel verschillende soorten eiwitten. Ze zitten bijvoorbeeld in vlees, melkproducten, brood en andere graanproducten, en peulvruchten.
Eiwitten worden op allerlei plaatsen in het lichaam gebruikt. Allereerst zijn ze een bouwstof voor spieren en geven ze stevigheid aan de huid en de botten. Veel eiwitten zijn betrokken bij de opname en verwerking van andere stoffen in het lichaam. Hormonen zijn gemaakt van eiwitten, net als antistoffen, die door het immuunsysteem worden gemaakt om virussen en bacteriën op te ruimen. 
Voor al die verschillende functies zijn verschillende eiwitten nodig. Die krijgen we niet allemaal kant en klaar binnen via de voeding. In ons lichaam worden de eiwitten die we eten eerst afgebroken. Daarna maakt het lichaam er precies die eiwitten van die het nodig heeft. 
Alle verschillende eiwitten zijn opgebouwd uit een beperkt aantal bouwstenen, de aminozuren. Je zou eiwitten kunnen vergelijken met kralenkettingen. Er zijn twintig verschillende soorten kralen (de aminozuren), waarmee je bijna oneindig veel verschillende kettingen kunt rijgen. Alle eiwitten die het lichaam binnenkrijgt met de voeding, worden dus eerst afgebroken tot aminozuren, waarna het lichaam er nieuwe eiwitten van 'rijgt'. 

Transport van aminozuren
De wanden van de darmen en nieren bevatten normaal gesproken transportsystemen om aminozuren, zowel voor de opname van Aminozuren uit de voeding als om aminozuren terug te winnen uit de urine. Bij patiënten met de ziekte van Hartnup is deze transportfunctie verstoord door een erfelijke afwijking. Daardoor scheiden de patiënten verschillende aminozuren uit in hun urine en ontlasting. Met name de verminderde opname van het aminozuur tryptofaan leidt tot de ziekteverschijnselen bij deze patiënten.

Het defecte of ontbrekende enzym
De ziekte van Hartnup wordt veroorzaakt door een defect in een transporteiwit in de darmen en de nieren dat tryptofaan en andere aminozuren over de darm- en nierwand transporteert.

Zeldzaamheid
De ziekte van Hartnup is een redelijk vaak voorkomende stofwisselingsziekte. Naar schatting komt de ziekte voor bij 1 op de 24.000 mensen.

Symptomen

De ernst van alle genoemde symptomen kan per patiënt verschillen. Er zijn ook 'patiënten' bekend zonder ziekteverschijnselen. Het optreden van symptomen hangt waarschijnlijk samen met het ontstaan van een gebrek aan vitamine B3. Dit tekort is op zijn beurt het gevolg van een tekort aan tryptofaan, een van de aminozuren die verminderd wordt opgenomen.  De ziekteverschijnselen lopen sterk uiteen en zijn onder meer afhankelijk van de voedingstoestand van de patiënt.
Gewoonlijk verminderen de symptomen op latere leeftijd. Jonge patiëntjes groeien vaak slecht. Het meest opvallende kenmerk van deze ziekte is dat de huid van patiënten zeer gevoelig is voor zonlicht. De huid van aan zonlicht blootgestelde lichaamsdelen is vlammend rood, eczeemachtig, schilferig en soms pigmentloos. Ook hebben patiënten vaak een milde tot ernstige coördinatiestoornis, die soms gepaard gaat met een lichte verstandelijke beperking. Daarnaast kunnen patiënten psychiatrische klachten ontwikkelen.

 

Diagnose

De diagnose voor de ziekte van Hartnup kan worden gesteld met laboratoriumonderzoek van de urine. Ook kan het nodig zijn om een biopsie van de darmwand te nemen om het transportdefect aan te tonen.

Behandeling

De ziekte van Hartnup is, net als alle stofwisselingsziekten, niet te genezen. Wel is het mogelijk om met behandeling de symptomen zoveel mogelijk te voorkomen of te verlichten. Patiënten hebben baat bij een eiwitrijke voeding en toediening van tryptofaan en vitamine B3. Doordat de huid van deze patiënten erg gevoelig is voor zonlicht, is het gebruik van sunblock voor blootgestelde lichaamsdelen verstandig.

Erfelijkheid

Stofwisselingsziekten zijn erfelijke ziekten. Mensen vinden erfelijkheid ingewikkeld. We proberen het zo duidelijk mogelijk uit te leggen.

Het menselijke lichaam bestaat uit allemaal cellen. In de kern van elke cel is erfelijk materiaal aanwezig. Dit noemen we DNA. Het DNA bevat alle erfelijke eigenschappen. Dat DNA is er in tweevoud: de helft van het DNA komt van de vader en de andere helft van de moeder. De chromosomen bevatten stijf opgerolde DNA-strengen. Je kunt ze onder een microscoop waarnemen, als de cel zich deelt. Er zijn normaal gesproken per cel 22 gelijke paren chromosomen (autosomen), terwijl het 23e paar geslacht-bepalend is en bij een vrouw twee X chromosomen en bij een man een X en een Y chromosoom heeft. Een man erft het Y chromosoom altijd van zijn vader een vrouw krijgt van haar moeder een X chromosoom en van haar vader het andere X chromosoom. De chromosomen bevatten de genen die met een hele lange streng letters een recept of code vormen voor één erfelijke eigenschap. Ook de genen bestaan dus voor de helft uit materiaal afkomstig van vader en voor de andere helft uit materiaal afkomstig van moeder.

Autosomaal recessief
Deze stofwisselingsziekte erft ‘autosomaal recessief’ over. Autosomaal betekent dat het afwijkende gen op één van de 22 gewone chromosomen ligt , niet op de geslachtschromosomen X en Y. Zowel jongens als meisjes kunnen de aandoening dan krijgen. Ook is het afwijkende deel van het gen ondergeschikt aan het functionele gen afkomstig van het andere chromosoom. Dit wordt bedoeld met de term recessief. Dit betekent meestal dat dragers van één afwijkend gen daarvan geen klachten hebben, omdat het functionerende gen  op het andere chromosoom de taak van het afwijkende gen compenseert.

Er zijn dus twee afwijkende genen nodig om ziekteverschijnselen te hebben. Een persoon met een autosomaal overervende stofwisselingsziekte heeft van allebei de ouders precies het afwijkende deel van het gen geërfd. Bij deze persoon zorgt deze combinatie voor een genetische code die niet werkt. Hierdoor kan één enzym of eiwit niet of niet voldoende worden gemaakt. Dat zorgt voor de ziekteverschijnselen.

Dragerschap en overerving
In de meeste gevallen hebben beide ouders nergens last van. Zij zijn dan gezonde dragers. Het functionerende gen  op het andere chromosoom zorgt ervoor dat het benodigde enzym of eiwit bij hen voldoende aangemaakt wordt. Elk mens heeft ongeveer 25.000 genen. Elk mens draagt tenminste zeven recessieve afwijkende genen met zich mee. Deze afwijkende genen, maken ons deels tot unieke individuen. Maar zorgen er dus ook voor dat er ineens een kind geboren kan worden met een erfelijke aandoening. Zonder dat die aandoening in de familie voorkomt. Zonder dat ouders wisten dat zij drager waren.

Wanneer men weet dat beide ouders drager zijn van hetzelfde afwijkende gen, weten we dat ze bij elke zwangerschap een kans van 1 op 4 (25%)  hebben op een kind met de ziekte. Ook hebben ze 75% (3 op 4) kans op een kind dat niet ziek is. Van de gezonde kinderen zal 2/3, net als de ouders, gezonde drager zijn. Deze kinderen kunnen de ziekte alleen doorgeven als hun partner ook dezelfde afwijking heeft op zijn DNA.

Overige informatie

Omim nummer

Synoniemen:

Ziekte van Hartnup
Hartnup disease / disorder
Tryptofaan malabsorptie

Meest gebruikte naam

Hartnup, ziekte van

Informatie voor kinderen:

stripalgemeen

Stripboek

Zijn er leden met deze ziekte?

Er is één lid met ‘Ziekte van Hartnup’ bij ons aangemeld.

Datum laatst bewerkt:

06 May 2014

Autorisatie door:

dr. E. Morava

Disclaimer

Aan de ziekte-informatie kunnen geen rechten worden ontleend. De informatie is mogelijk niet op alle punten actueel, omdat de ontwikkelingen en inzichten snel kunnen gaan. VKS tracht de ziekte-informatie zo goed mogelijk actueel te houden.
Ervaringsverhalen zijn persoonlijke verhalen. De beschrijving van de ziekte en symptomen gelden voor deze persoon. Zoals voor veel erfelijke ziekten geldt, is er een behoorlijke variatie in ernst onder de patiënten. U kunt uit dit verhaal dan ook geen algemene conclusies trekken. Het verhaal geeft slechts een beeld hoe het leven met deze stofwisselingsziekte in de praktijk eruit kan zien.

Heeft u hulp nodig bij het inloggen?

Vond u deze informatie nuttig? Help ons dan om dit in stand te houden.

Reageren is niet mogelijk