Pyruvaat kinase deficiëntie

Pyruvaat kinase deficiëntie 

Inleiding

Er zijn verschillende stofwisselingsziekten waarbij de stofwisseling van pyruvaat verstoord is. Met 'stofwisseling' wordt het omzetten en verwerken van stoffen in ons lichaam bedoeld. Dat is nodig voor de opbouw van weefsels, zoals spieren botten en organen en voor het vrijmaken van energie. De stofwisseling vindt plaats in alle cellen van ons lichaam, waar enzymen hun werk doen. Als er iets mis is met een enzym, is de stofwisseling verstoord. Een bepaalde stof kan niet meer worden omgezet en hoopt zich op in de cel. Als dit tot klachten leidt, noemen we het een stofwisselingsziekte.

Een uitgebreidere beschrijving de verschillende afwijkingen in het pyruvaat-metabolisme, vindt u bij de afzonderlijke ziekten.

Achtergrond
Pyruvaat kinase deficiëntie is een relatief nieuwe ziekte. Daardoor is er nog relatief weinig kennis is op het gebied van deze aandoening, zeker gezien de zeldzaamheid.

Glycolyse
De glycolyse is het proces waarbij glucose in verschillende stappen wordt omgezet in ATP. ATP is de energievorm waar de lichaamscellen mee uit de voeten kunnen. De cellen gebruiken ATP om allerlei chemische reacties te laten verlopen. Bij de glycolyse zijn verschillende enzymen betrokken, waaronder pyruvaat kinase.

Pyruvaat kinase speelt ook een belangrijk rol in de energievoorziening van rode bloedcellen. Als het enzym niet goed functioneert of ontbreekt, hebben de rode bloedcellen minder energie en kunnen functies (o.a. vervoeren en afgeven van zuurstof) niet goed uitvoeren. Daardoor raakt de rode bloedcel beschadigd en krijgt een abnormale vorm. Daardoor verwijderen de lever en milt deze bloedcellen sneller dan het beenmerg nieuwe bloedcellen aan kan maken. Deze versnelde verwijdering van rode bloedcellen heet hemolytische anemie. Anemie betekent bloedarmoede. De dokter meet dit door het hemoglobine gehalte te meten. Hemoglobine (Hb) is het roodkleurige eiwit dat in de rode bloedcellen zit en zorgt voor het zuurstoftransport. Een te kort aan hemoglobine kan verschillende klachten geven. De meeste patiënten met een laag hemoglobine hebben last van moeheid en kortademigheid bij inspanning.

Aanpassen
Het lichaam zal dit willen aanpassen waardoor het beenmerg versneld bloed gaat aanmaken. Het gevolg hiervan is dat er jonge rode bloedcellen in de bloedbaan terecht komen.

Een andere aanpassing die nog niet goed begrepen wordt door de medische wereld is een verschuiving van een stof (2,3 DPG) in de rode bloedcel waardoor deze in staat is om sneller zijn zuurstof af te staan. Er is lang gedacht dat dit de reden was dat mensen met pyruvaat kinase deficiëntie wonderlijk wel konden functioneren op een laag hemoglobine gehalte (Hb).
Bij mensen met pyruvaat kinase deficiëntie ligt het Hb tussen de 4 en de 7 mmol/l.

Het defecte of ontbrekende enzym
Bij pyruvaat kinase deficiëntie ontbreekt het enzym pyruvaat kinase dat betrokken is in de glycolyse. Normaal gesproken zorgt het enzym voor een van de stappen in de omzetting van glucose naar ATP.

Zeldzaamheid
Pyruvaat kinase deficiëntie is een zeldzame ziekte. In Nederland zijn momenteel 60 mensen die deze aandoening hebben. Wereldwijd komt de aandoening bij alle bevolkingsgroepen voor.

Symptomen

Wanneer een kind met pyruvaat kinase deficiëntie (PKD) geboren wordt, is het eerste opvallende symptoom dat de huid erg geel is. Soms is ook het vruchtwater geel. Dit wordt veroorzaakt door bilirubine, een afvalstof van het afbraakproces van rode bloedcellen.

Veel pasgeboren baby’tjes zijn bij de geboorte wel wat geel doordat de lever nog niet goed werkt. Wanneer deze kinderen onder een blauwe lamp worden gelegd, trekt de gele kleur weg. Bij kinderen met PKD werkt deze lamp niet afdoende en wanneer het bilirubine te hoog wordt, wordt een wisseltransfusie gegeven. Bij een wisseltransfusie wordt zoveel nieuw bloed van een donor gegeven dat de meeste circulerende rode bloedcellen van de patiënt worden vervangen.

De gele kleur zal bij veel mensen met PKD hun hele leven blijven. Vooral in en rond de ogen is de kleur het opvallendst.

Doordat het Hb-gehalte niet stabiel blijft, zal iemand met PKD vaak beperkt zijn in de energie. Echter, het lichaam heeft zich aangepast aan de lage waarden, waardoor iemand met PKD soms opvallend lang erg goed, vrijwel normaal kan functioneren. In de medische literatuur staat dan ook vermeld dat iemand met PKD een normaal bestaan kan hebben.

In de praktijk blijkt dat mensen een lange tijd op een redelijk niveau kunnen leven, maar dat met de jaren de aanpassingen van het lichaam minder worden en mensen meer beperkt raken.

Diagnose

Bloedonderzoek
Om tot een diagnose te komen, zal eerst bloedonderzoek gedaan worden. Een eerste signaal van pyruvaat kinase deficiëntie in het bloed is het extreem hoge bilirubine- en het lage Hb-gehalte.

Men kan de pyruvaat kinase (PK) in het bloed meten. Wanneer dit duidelijk te laag is dan zal men op basis daarvan de diagnose kunnen stellen. Het is echter niet zo dat een normale waarde aan PK betekend dat er geen sprake is van pyruvaat kinase deficiëntie.

Genetisch onderzoek
Om zeker te zijn van de diagnose is het noodzakelijk om een genetisch onderzoek te doen. Op basis hiervan is met zekerheid een diagnose te stellen.

Er zijn ondertussen meer dan 200 verschillende mutaties gevonden. Momenteel is het nog niet duidelijk of de verschillende mutaties effect hebben op de ernst van de aandoening.

Behandeling

Behandeling en zorg

Wisseltransfusie
Wanneer het bilirubinegehalte bij de geboorte te hoog is, zal er een wisseltransfusie gegeven worden. Bilirubine is bij grote hoeveelheden schadelijk voor jonge kinderen. Het kan schade aan de hersenen geven.

Bij een wisseltransfusie wordt er een klein gedeelte van het bloed afgenomen, waarbij tegelijkertijd een gelijke hoeveelheid bloed via een transfusie wordt aangevuld. Hierdoor worden de afwijkende cellen tijdelijk vervangen door gezonde bloedcellen waardoor het bilirubine gehalte zal dalen.

Bloedtransfusie
Wanneer het Hb daalt, kan een bloedtransfusie gegeven worden. Er is momenteel geen duidelijke richtlijn wat een verantwoorde waarde is om een transfusie te geven. Sommige mensen functioneren prima op een Hb van 4 of 5 mmol/l, maar anderen krijgen een bloedtransfusie om de Hb-waarde te verhogen naar 6 of 7 mmol/l. Veel hangt af van de conditie van de patiënt en de visie van de arts.

Teveel transfusies kan echter veel schade opleveren doordat een transfusie ook veel ijzer meebrengt. Wanneer er zich teveel ijzer in het lichaam bevindt, kan deze schade opleveren. Te weinig transfusie is ook niet goed en kan leiden tot chronische schade aan het hart. Het is verstandig dit in een expertise centrum voor PKD te bespreken.

Vitamines
Doordat het beenmerg extra hard werkt om bloed aan te maken is het verstandig om de vitamines goed in de gaten te houden.

Foliumzuur
Het effect is niet geheel bewezen, maar veel artsen schrijven foliumzuur voor. Dit helpt bij de aanmaak van rode bloedcellen. Een te kort aan foliumzuur verergert de bloedarmoede.

Vitamine D/Calcium
Door de versnelde aanmaak van bloedcellen en de vergroting van het beenmerg in de botten is het noodzakelijk om regelmatig te controleren op de botsterkte. Bij veel mensen met pyruvaat kinase deficiëntie komt al vroeg een vorm van botontkalking voor. Om dit tegen te gaan wordt er regelmatig extra vitamine D en calcium voorgeschreven. Het is verstandig om in ieder geval eenmalig de ernst van botontkalking te laten controleren middels een DEXA-scan.

Miltverwijdering
Bij veel kinderen is het verantwoord om na het tweede jaar de milt te verwijderen. Hierdoor zal de afbraak verminderen, waardoor het Hb stabieler blijft en er minder transfusies nodig zijn. Dit werkt echter alleen wanneer de hemolyse voornamelijk in de milt gelokaliseerd is. Voordat de milt wordt verwijderd, moeten alle patiënten goed gevaccineerd worden, omdat na verwijdering de afweer tegen infecties minder wordt.

Complicaties

IJzerstapeling
Pyruvaat kinase deficiëntie veroorzaakt een versnelde afbraak en daardoor ook een versnelde aanmaak van rode bloedcellen. In rode bloedcellen zit veel ijzer. Wanneer er rode bloedcellen worden afgebroken zal dit ijzer dan ook vrij komen in het lichaam en worden afgevoerd. Bij een grotere afbraak zal dit gevolgen hebben, omdat het ijzer niet afdoende afgevoerd kan worden.

Daarnaast neemt het lichaam ook meer ijzer op uit de voeding, omdat de aanmaak van rode bloedcellen versneld is en er dus ook meer bouwstenen nodig zijn.

Tot slot wordt de ijzerstapeling veroorzaakt door de bloedtransfusies.

IJzerstapeling kan vele gevolgen hebben. Wanneer het ijzer niet kan worden afgevoerd dan zal het zich gaan opstapelen. Dit kan overal in het lichaam gebeuren, maar vormt de meeste problemen in de lever en het hart. Daarnaast kan het ook de hormoonproductie verstoren en in de gewrichten gaan zitten.

Om dit te behandelen worden veel mensen met pyruvaat kinase deficiëntie behandeld met een medicijn dat ijzer uit het lichaam verwijderd (chelatie therapie).

Galstenen
De lever speelt een grote rol in het afbreken van rode bloedcellen. Dit veroorzaakt een grote hoeveelheid bilirubine. De lever heeft soms moeite om dit goed af te voeren. Het gevolg hiervan kan zijn dat er zich galsteentjes gaan vormen in de galblaas.

Dit geeft veel pijnklachten, doordat de gal gebruikt wordt voor de omzetting van vetten uit eten. Patiënten omschrijven dit als koliekaanvallen, die erg heftig zijn.

Daarnaast zijn veel patiënten extreem geel van kleur doordat de bilirubine in de huid gaat stapelen.

De behandeling bestaat uit het verwijderen van de galblaas en de galstenen. Bij sommige mensen blijven de klachten ook daarna doordat er kleine steentjes in de galwegen kunnen ontstaan die ook pijnklachten geven.

Alvleesklierontsteking
De galwegen zijn verbonden met de alvleesklier en deze kan geïrriteerd/ontstoken raken door de grote doorstroom van bilirubine.

Alvleesklierontsteking geeft veel pijnklachten in de midden bovenbuik en kan behandeld worden met medicatie.

Gilbert syndroom
Dit syndroom is een veelvoorkomende aandoening, waarbij de galwegen moeite hebben met het afvoeren van bilirubine. Normaal gesproken hebben mensen daar weinig tot geen gevolgen van, maar in combinatie met pyruvaat kinase deficiëntie is Gilbert syndroom een vervelende aandoening die veel klachten kan geven. Hieronder is het extreem geel zien van de huid de meest overduidelijke, maar ook ernstige vermoeidheid en pijnaanvallen van de galwegen kunnen hierbij voorkomen.

Dit kan behandeld worden met medicatie, maar een meer effectieve behandelwijze bij mensen met PKD is het verhogen van het Hb doormiddel van transfusies.

Overige complicaties
Er zijn nog meer complicaties beschreven bij PKD. Het is daarom verstandig om onder controle te zijn van een medisch specialist op dit gebied. Recent zijn door de minister van Volksgezondheid expertise centra op dit gebied aangewezen. Deze zijn onder zoekterm “rare anaemia” terug te vinden op : //www.orpha.net/consor/cgi-bin/Clinics.php?lng=EN

Voor pyruvaat kinase deficientie is de Van Creveldkliniek in het UMCU het aangewezen centrum.

Voor meer informatie en persoonlijke verhalen kunt u kijken op: www.Pyruvatekinasedeficiency.com  

Lotgenotencontacten zijn te vinden op de Facebooksite: People with Pyruvate Kinase Deficiency (https://www.facebook.com/groups/50217858779/)

Erfelijkheid

Pyruvaat kinase deficiëntie is een zeldzame erfelijke ziekte. Dat betekent dat je met de ziekte geboren wordt en er niet van kan genezen. Het betekent meestal dat de ouders van te voren niet hadden kunnen weten dat hun kind ziek zou worden. In de meeste gevallen hebben beide ouders nergens last van. Zij zijn dan “gezonde dragers” van een afwijkend gen en hebben daarnaast het normale gen (zie onder). Het normale gen zorgt ervoor dat het benodigde enzym bij hen voldoende aangemaakt wordt. Een kind met de ziekte heeft twee afwijkende genen en mist het normale gen. Daardoor wordt het enzym niet of onvoldoende aangemaakt.

Autosomaal recessief
In elke cel van het lichaam is het erfelijke materiaal in tweevoud aanwezig en is verdeeld in chromosoomparen. Er zijn per cel 22 gelijke paren (autosomen), terwijl het 23e paar geslacht-bepalend is en verschilt tussen een vrouw, die twee X chromosomen heeft en een man die een X en een Y chromosoom heeft.

Deze stofwisselingsziekte erft ‘autosomaal recessief’ over. Autosomaal betekent dat het afwijkende gen op één van de 22 gewone chromosomen ligt. Zowel jongens als meisjes kunnen ziek zijn. Daarnaast is een afwijkend gen op een van de twee chromosomen ondergeschikt aan het normale gen op het andere chromosoom (recessief), die in dat geval compenseert. Dit gebeurt bij een “gezonde dragers”, die de ziekte dus niet zal krijgen. Er zijn dus twee afwijkende genen nodig om de ziekte te krijgen. Een kind met een stofwisselingsziekte heeft van allebei zijn ouders een afwijkend gen geërfd.

De ouders zijn niet ziek, maar zijn wel drager van het afwijkende gen. Daardoor hebben ze 25% kans (1 op 4) bij elke zwangerschap op een kind met de ziekte. Ook hebben ze 75% (3 op 4) kans op een kind dat niet ziek is. Daarvan zal 2/3, net als de ouders, gezonde drager zijn. Deze kinderen kunnen de ziekte alleen doorgeven als hun partner ook dezelfde afwijking heeft op zijn DNA.

Overige informatie

Omim nummer

Meest gebruikte naam

Pyruvaat kinase deficiëntie

Zijn er leden met deze ziekte?

Er zijn 2 leden met ‘Pyruvaat kinase deficiëntie’ bij ons aangemeld.

Datum laatst bewerkt:

04 April 2016

Disclaimer

Aan de ziekte-informatie kunnen geen rechten worden ontleend. De informatie is mogelijk niet op alle punten actueel, omdat de ontwikkelingen en inzichten snel kunnen gaan. VKS tracht de ziekte-informatie zo goed mogelijk actueel te houden.
Ervaringsverhalen zijn persoonlijke verhalen. De beschrijving van de ziekte en symptomen gelden voor deze persoon. Zoals voor veel erfelijke ziekten geldt, is er een behoorlijke variatie in ernst onder de patiënten. U kunt uit dit verhaal dan ook geen algemene conclusies trekken. Het verhaal geeft slechts een beeld hoe het leven met deze stofwisselingsziekte in de praktijk eruit kan zien.

Let op: U bent niet ingelogd. Als u inlogt, krijgt u aanvullende informatie.
Heeft u hulp nodig bij het inloggen?

Vond u deze informatie nuttig? Help ons dan om dit in stand te houden.

Reageren is niet mogelijk