NBIA, voorheen Hallervorden-Spatz

NBIA, voorheen Hallervorden-Spatz 

Inleiding

NBIA (Neurodegeneration with brain iron accumulation = hersenziekten met verval van de hersenen (=neurodegeneratie) en stapeling van ijzer), is overkoepelende term voor een groep erfelijke stofwisselingsziekten van de hersenen. Met Stofwisselingwordt het omzetten en verwerken van stoffen in ons lichaam bedoeld. Dat is nodig voor de opbouw van weefsels, zoals spieren botten en organen en voor het vrijmaken van energie. De stofwisseling vindt plaats in alle cellen van ons lichaam, waar enzymen hun werk doen. Als er iets mis is met een enzym, is de stofwisseling verstoord. Een bepaalde stof kan niet meer worden omgezet en hoopt zich op in de cel, terwijl het mogelijk belangrijke product te weinig of soms helemaal niet meer gevormd wordt. Deze situatie kan tot min of meer ernstige klachten leiden. Dit noemen we een stofwisselingsziekte.

Achtergrond
De bekendste vorm van NBIA wordt veroorzaakt door veranderingen in het PANK2 gen en werd voorheen ziekte van Hallervorden-Spatz genoemd, vernoemd naar de Duitse artsen Hallervorden en Spatz, die in 1922 een familie beschreven waarin vijf zusters dezelfde ziekteverschijnselen vertoonden. Hoewel de artsen sterk hebben bijgedragen aan de kennis over deze ziekte, is de naam van de ziekte veranderd in een neutralere naam voor de ziekte. Veel van de kennis over deze en andere ziekten vergaarde Hallervorden namelijk als arts in dienst van het Hitler-regime tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij en zijn collega's hebben 'in naam van de wetenschap', veel lichamelijk en/of verstandelijk gehandicapten in laten slapen, zodat zij hun hersenen konden onderzoeken. Een andere naam voor Hallervorden-Spatz is juveniele neuraxonale dystrofie. Er worden steeds meer vormen van NBIA herkend. Deze “nieuwe” ziekten lijken erg op elkaar en worden meestal genoemd naar het betrokken gen. Zo kennen we inmiddels NBIA vormen veroorzaakt door veranderingen in de volgende genen: PLA2G6, FTL, C19)RF12, WDR45 en COASY. De meeste, maar niet allle vormen van NBIA erven over als autosomaal recessieve ziekte (zie onder).

IJzerstapeling
Mensen met NBIA hebben een hoog ijzergehalte in de basale ganglia in hun hersenen. De basale ganglia reguleren de bewegingen. De precieze relatie tussen ijzerstapeling in de hersenen en de symptomen is nog niet duidelijk. Het is niet duidelijk of de hersenkernen ziek worden door de ijzerstapeling, of dat de ijzerstapeling “alleen maar”  het effect is van een ander, onderliggend ziektemechanisme.

Het defecte Enzym bij NBIA
De ziekte wordt in ongeveer 50% van de gevallen veroorzaakt door een defect in het pantothenate kinase gen (PANK-2).

Zeldzaamheid
NBIA is een groep zeldzame stofwisselingsziekten. Hoewel de ziekte zich meestal in de kinderjaren openbaart, kan hij ook pas op volwassen leeftijd aan het licht komen. Wereldwijd zijn slechts enkele honderden patiënten beschreven. Het is onbekend hoe vaak de ziekte precies voorkomt in Nederland.

Symptomen

De symptomen van de ziekte kunnen van patiënt tot patiënt variëren. Ook het moment waarop de symptomen voor het eerst optreden verschilt. De meeste patiënten krijgen hun eerste symptomen in de kinderjaren, maar er zijn ook patiënten bekend die pas op volwassen leeftijd problemen krijgen.

Meestal begint de ziekte met een bewegingsstoornis (dystonie) of spasticiteit, wat door de patiënt ervaren wordt als spierstijfheid en verkrampingen. De symptomen beginnen vaak eerst in de benen en breiden zich uit naar de armen. Hoe ouder patiënten worden, hoe meer moeite ze hebben om hun bewegingen te controleren. Daarnaast zijn patiënten vaak mentaal in de war of gedesoriënteerd en merken dat hun intellectuele vaardigheden afnemen. De verschijnselen zijn in feite te vergelijken met dementie.

Door de aantasting van de aansturing van de spieren (dystonie, spasticiteit) wordt het aansturen van het lichaam moeilijk. Door de bewegingsstoornis wordt bij sommige (volwassen) patiënten in eerste instantie soms gedacht aan (een vroege vorm van) de ziekte van Parkinson. Wanneer de ziekte zich pas op latere leeftijd openbaart, denken artsen onder meer eerst aan MS, omdat de patiënten zo moe zijn.

Andere symptomen die kunnen voorkomen zijn: spraakproblemen, slikproblemen, mentale achteruitgang en stoornissen in het zicht, die kunnen leiden tot blindheid, door aantasting van de oogzenuwen of het netvlies (retinitis pigmentosa).

De ziekte is progressief, wat betekent dat de verschijnselen in de loop van de tijd verergeren. Veel patiënten overlijden binnen tien jaar na het stellen van de diagnose.

Diagnose

Vroeger kon de diagnose NBIA alleen gesteld worden na de dood van de patiënt, door het hersenweefsel te onderzoeken. In bepaalde delen van de hersenen worden daarbij afwijkingen en een typische ijzerneerslag gevonden.
Tegenwoordig is het ook mogelijk om de specifieke afwijkingen en ijzerstapeling in de hersenen van deze patiënten ook tijdens hun leven zichtbaar te maken met behulp van MRI-scans (op de MRI lijkt een deel van de hersenen op de 'eye of the tiger', maar dit is niet bij alle patiënten). Verder kan DNA-onderzoek van de verschillende betrokken genen verricht worden op het voorkomen van veranderingen (mutaties).

Behandeling

NBIA is niet te genezen. De ziekte is progressief. Patiënten gaan vaak ineens in een à twee maanden achteruit en zijn dan weer een tijdje stabiel. Er geldt dat hoe eerder de ziekte begint, hoe progressiever de ziekte. Als de ziekte zich op jonge leeftijd uit, zorgen de bewegingsstoornissen ervoor dat kinderen rond hun tienerjaren in een rolstoel belanden.

Er is geen behandeling mogelijk om de gevolgen van de ziekte te remmen of te stoppen. Het verloop van de ziekte is erg wisselend. Veel patiënten krijgen daarom verschillende ondersteunende therapieën aangeboden, zoals fysiotherapie, logopedie, en ergotherapie. Er zijn een aantal medicijnen op de markt om de spierzwakte te bestrijden. Er wordt onderzoek gedaan naar medicijnen, die het ijzergehalte in de hersenen doen verlagen. Een andere behandeling voor de spierzwakte, waar onderzoek naar gedaan wordt, is Deep Brain Stimulation (DBS). Er zijn bij sommige patiënten best goede resultaten geboekt, maar de effecten op lange termijn zijn nog onbekend. Verder wordt er in dieren geëxperimenteerd met het geven van vitamine B5 supplementen (pantotheenzuur), omdat dit vitamine mogelijk de nog overgebleven enzymactiviteit kan stimuleren.
 

Erfelijkheid

Stofwisselingsziekten zijn erfelijke ziekten. Mensen vinden erfelijkheid ingewikkeld. We proberen het zo duidelijk mogelijk uit te leggen.

Het menselijke lichaam bestaat uit allemaal cellen. In de kern van elke cel is erfelijk materiaal aanwezig. Dit noemen we DNA. Het DNA bevat alle erfelijke eigenschappen. Dat DNA is er in tweevoud: de helft van het DNA komt van de vader en de andere helft van de moeder. De chromosomen bevatten stijf opgerolde DNA-strengen. Je kunt ze onder een microscoop waarnemen, als de cel zich deelt. Er zijn normaal gesproken per cel 22 gelijke paren chromosomen (autosomen), terwijl het 23e paar geslacht-bepalend is en bij een vrouw twee X chromosomen en bij een man een X en een Y chromosoom heeft. Een man erft het Y chromosoom altijd van zijn vader een vrouw krijgt van haar moeder een X chromosoom en van haar vader het andere X chromosoom. De chromosomen bevatten de genen die met een hele lange streng letters een recept of code vormen voor één erfelijke eigenschap. Ook de genen bestaan dus voor de helft uit materiaal afkomstig van vader en voor de andere helft uit materiaal afkomstig van moeder.

Autosomaal recessief
Deze stofwisselingsziekte erft ‘autosomaal recessief’ over. Autosomaal betekent dat het afwijkende gen op één van de 22 gewone chromosomen ligt , niet op de geslachtschromosomen X en Y. Zowel jongens als meisjes kunnen de aandoening dan krijgen. Ook is het afwijkende deel van het gen ondergeschikt aan het functionele gen afkomstig van het andere chromosoom. Dit wordt bedoeld met de term recessief. Dit betekent meestal dat dragers van één afwijkend gen daarvan geen klachten hebben, omdat het functionerende gen  op het andere chromosoom de taak van het afwijkende gen compenseert.

Er zijn dus twee afwijkende genen nodig om ziekteverschijnselen te hebben. Een persoon met een autosomaal overervende stofwisselingsziekte heeft van allebei de ouders precies het afwijkende deel van het gen geërfd. Bij deze persoon zorgt deze combinatie voor een genetische code die niet werkt. Hierdoor kan één enzym of eiwit niet of niet voldoende worden gemaakt. Dat zorgt voor de ziekteverschijnselen.

Dragerschap en overerving
In de meeste gevallen hebben beide ouders nergens last van. Zij zijn dan gezonde dragers. Het functionerende gen  op het andere chromosoom zorgt ervoor dat het benodigde enzym of eiwit bij hen voldoende aangemaakt wordt. Elk mens heeft ongeveer 25.000 genen. Elk mens draagt tenminste zeven recessieve afwijkende genen met zich mee. Deze afwijkende genen, maken ons deels tot unieke individuen. Maar zorgen er dus ook voor dat er ineens een kind geboren kan worden met een erfelijke aandoening. Zonder dat die aandoening in de familie voorkomt. Zonder dat ouders wisten dat zij drager waren.

Wanneer men weet dat beide ouders drager zijn van hetzelfde afwijkende gen, weten we dat ze bij elke zwangerschap een kans van 1 op 4 (25%)  hebben op een kind met de ziekte. Ook hebben ze 75% (3 op 4) kans op een kind dat niet ziek is. Van de gezonde kinderen zal 2/3, net als de ouders, gezonde drager zijn. Deze kinderen kunnen de ziekte alleen doorgeven als hun partner ook dezelfde afwijking heeft op zijn DNA.

Overige informatie

Omim nummer

Synoniemen:

Neuroaxonale Dystrofie (juveniele vorm)
Ziekte van Hallervorden-Spatz
NBIA 
Neurodegeneration with brain iron accumulation (NBIA)

Meest gebruikte naam

NBIA

Zorgpad:


Zorgpad Neurodegeneratie met ijzer stapeling in de hersenen (NBIA)

Zorgpad Neurodegeneratie met ijzer stapeling in de hersenen (NBIA)

Informatie voor kinderen:

stripalgemeen

Stripboek

Zijn er leden met deze ziekte?

Er zijn 6 leden met ‘NBIA, voorheen Hallervorden-Spatz’ bij ons aangemeld.

Datum laatst bewerkt:

25 April 2016

Autorisatie door:

dr. M.A.A.P. Willemsen

Disclaimer

Aan de ziekte-informatie kunnen geen rechten worden ontleend. De informatie is mogelijk niet op alle punten actueel, omdat de ontwikkelingen en inzichten snel kunnen gaan. VKS tracht de ziekte-informatie zo goed mogelijk actueel te houden.
Ervaringsverhalen zijn persoonlijke verhalen. De beschrijving van de ziekte en symptomen gelden voor deze persoon. Zoals voor veel erfelijke ziekten geldt, is er een behoorlijke variatie in ernst onder de patiënten. U kunt uit dit verhaal dan ook geen algemene conclusies trekken. Het verhaal geeft slechts een beeld hoe het leven met deze stofwisselingsziekte in de praktijk eruit kan zien.

Heeft u hulp nodig bij het inloggen?

Vond u deze informatie nuttig? Help ons dan om dit in stand te houden.

Reageren is niet mogelijk