Lesch-Nyhan

Lesch-Nyhan 

Inleiding

Het Syndroom van Lesch-Nyhan is een zeldzame, erfelijke stofwisselingsziekte. Met ‘stofwisseling’ wordt het omzetten en verwerken van stoffen in ons lichaam bedoeld. Dat is nodig voor de opbouw van weefsels, zoals spieren, botten en organen en voor het vrijmaken van energie. De Stofwisseling vindt plaats in alle cellen van ons lichaam, waar enzymen hun werk doen. Als er iets mis is met een enzym, is de stofwisseling verstoord. Een bepaalde stof kan niet meer worden omgezet en hoopt zich op in de cel, terwijl het mogelijk belangrijke product te weinig of soms helemaal niet meer gevormd wordt. Deze situatie kan tot min of meer ernstige klachten leiden. Dit noemen we een stofwisselingsziekte.

Achtergrond
Het syndroom van Lesch-Nyhan werd voor het eerst beschreven in 1964 door de artsen Lesch en Nyhan. Dit defect in de stofwisseling van purines veroorzaakt bij de patiënten – vrijwel altijd jongens – ernstige lichamelijke beperkingen en bizar zelf verwondend gedrag.

Het defecte of ontbrekende enzym
Het syndroom van Lesch-Nyhan wordt veroorzaakt door een defect in het Enzym HGPRT (hypoxanthine-guanine phosphoribosyl transferase). Dit enzym speelt een belangrijke rol in de opbouw van purines, onderdelen van het menselijk DNA. Door dit enzymdefect produceren patiënten overmatig grote hoeveelheden urinezuur en andere afbraakproducten van purines, die worden uitgescheiden via hun urine.

Zeldzaamheid
Het syndroom van Lesch-Nyhan is een zeldzame Stofwisselingsziekte die vrijwel alleen bij jongens voorkomt. Wereldwijd wordt de ziekte vastgesteld bij 1 op de 380.000 geboortes. Het is onbekend hoeveel patiënten er zijn in Nederland.

 

Symptomen

Jongetjes met het syndroom van Lesch-Nyhan worden normaal geboren en ontwikkelen zich meestal de eerste maanden schijnbaar normaal. Het eerste vreemde kenmerk is dat zij in hun urine oranje kristallen uitscheiden, die er uitzien als fijn zand. Dit vinden ouders dan in de luier van het kind. In een enkel geval leidt de ontdekking hiervan tot een vroege diagnose, maar vaak wordt de oranje uitscheiding niet als alarmerend opgevat.

Na ongeveer een half jaar wordt duidelijk dat de ontwikkeling van de patiënt vertraagd is. Vaak bereiken de jongens de normale mijlpalen zoals rollen en zitten niet en kunnen zij hun hoofd moeilijk zelf ondersteunen, wat hen vaak onder aandacht van een kinderarts brengt. Vaak hebben ze ook een verlaagde spierspanning. De motorische ontwikkeling van Lesch-Nyhan patiëntjes is zo slecht dat vrijwel geen van hen leert te lopen. Met enige hulp kunnen ze vaak wel leren zitten in een rolstoel. Vrijwel alle patiënten maken onvrijwillige, meestal spastische bewegingen.

Een opvallend en voor de patiënt invaliderend Symptoom van de ziekte is dat patiënten zelf verwondend gedrag vertonen. In de meeste gevallen gaat het om bijten, in de lippen en de handen. De patiënten bijten daarbij zo hard dat uiteindelijk weefselverlies kan optreden. Andere vormen van zelfverwonding zijn slaan, bonken met het hoofd, handen opzettelijk tussen (auto)deuren steken of het plotseling uitsteken van armen wanneer ze een deur doorgaan. De patiënten hebben geen abnormale pijnbeleving, waardoor zij wel degelijk pijn voelen bij de verwondingen. Het lijkt erop dat het zelf verwondende gedrag onvrijwillig is en dat de patiënt er geen controle over heeft.
Patiënten kunnen ook naar anderen (onvrijwillig) agressief gedrag vertonen.

Veel patiënten hebben naast hun lichamelijke beperking ook een lichte tot matige verstandelijke handicap, maar er zijn ook enkele patiënten bekend die verstandelijk vrijwel normaal functioneren. Alle patiënten functioneren Cognitief beter dan lichamelijk.

Vanaf hun geboorte scheiden Lesch-Nyhan patiënten grote hoeveelheden urinezuur en andere purine afbraakproducten uit via hun urine. Zonder behandeling leidt deze uitscheiding tot nier schade en uiteindelijk falen van de nieren. Bij onbehandelde patiënten is dit nierfalen vaak de oorzaak van vroegtijdig overlijden, vaak voor het tiende levensjaar. Met medicijnen is de nier schade echter tegen te gaan, waardoor patiënten een aanzienlijk hogere levensverwachting hebben. De meeste patiënten worden tussen de 20 en 40 jaar oud.

Diagnose

De diagnose voor het syndroom van Lesch-Nyhan kan met laboratoriumonderzoek in een UMC gesteld worden. Onderzoek van het uitscheidingspatroon in de urine geeft vaak een sterke aanwijzing. Daarnaast kan in bloed- of huidcellen de enzymactiviteit van HGPRT bepaald worden. Bij patiënten met Lesch-Nyhan is dit enzym (bijna) volledig inactief.
Als de diagnose is gesteld, is het mogelijk om met DNA-onderzoek de genetische Mutatie te achterhalen die binnen een familie de ziekte veroorzaakt. As de mutatie bekend is, kan DNA onderzoek van familieleden gebruikt worden om dragerschap bij familieleden aan te tonen. Ook is met DNA-onderzoek te bepalen of een ongeboren kindje uit hetzelfde gezin de ziekte ook zal hebben.

Behandeling

Het syndroom van Lesch-Nyhan is niet te genezen. Voor de neurologische symptomen van de ziekte is helaas ook geen behandeling die de symptomen kan voorkomen.
Het is wel mogelijk om de nier schade te beperken die wordt veroorzaakt door abnormale uitscheiding van urinezuur. Patiënten worden daarvoor behandeld met het medicijn Allopurinol.
Omdat de meeste patiënten mager zijn en matig groeien, krijgen zij vaak een dieet voorgeschreven met extra eiwitten en calorieën, vaak aangevuld met extra foliumzuur.

Het zelf verwondende gedrag van Lesch-Nyhan patiënten is in te perken met verschillende soorten maatregelen. Soms kan het nodig zijn de patiënt zo vast te zetten dat hij zichzelf het minst kwaad kan doen. Ook het trekken van enkele tanden kan de kans op zelfverwonding verminderen. Daarnaast kunnen begeleiders van Lesch-Nyhan patiënten inventief zijn in het vermijden van het gedrag, bijvoorbeeld door afleidingsmanoeuvres.

Erfelijkheid

Stofwisselingsziekten zijn erfelijke ziekten. Dat betekent dat je met de ziekte geboren wordt en er niet van kan genezen. Het betekent meestal dat de ouders van te voren niet hadden kunnen weten dat hun kind ziek zou worden. Bij X-gebonden recessieve overerving bevindt de afwijking zich op het X-chromosoom van de moeder. In de meeste gevallen heeft zij nergens last van. Zij is dan een “gezonde drager” van een afwijkend gen en ze heeft daarnaast het normale gen (zie onder). Het normale gen zorgt ervoor dat het benodigde enzym bij haar voldoende aangemaakt wordt. Een kind (jongen) met de ziekte heeft het afwijkende gen op zijn X-chromosoom. Er is voor die ziekte geen gen op zijn Y-chromosoom dat compenseert. Daardoor wordt het enzym niet of onvoldoende aangemaakt.

X-gebonden recessief
In elke cel van het lichaam is het erfelijke materiaal in tweevoud aanwezig en is verdeeld in  chromosoomparen. Er zijn per cel 22 gelijke paren (autosomen), terwijl het 23e paar geslacht-bepalend is en verschilt tussen een vrouw, die twee X chromosomen heeft en een man die een X en een Y chromosoom heeft.

Deze stofwisselingsziekte erft ‘geslachtsgebonden (X-gebonden) recessief’ over.  Geslachtsgebonden betekent dat het afwijkende gen op een geslachtschromosoom ligt, vrijwel altijd op het X-chromosoom. Deze ziekten komen vrijwel alleen bij jongens en mannen voor, omdat zij maar één X-chromosoom hebben. Als hun moeder op één van haar X-chromosomen een afwijkend gen heeft, is zij meestal zelf niet ziek, want op haar andere X-chromosoom heeft ze nog het normale gen. Het normale gen zorgt ervoor dat het benodigde enzym bij haar voldoende aangemaakt wordt. Haar zonen hebben 50% kans om de ziekte te erven. Haar dochters zijn gezond, maar hebben 50% kans dat ze draagster zijn van het afwijkende gen. Zij kunnen de ziekte ook weer aan hun zonen doorgeven. Ook hier is het vaak onbekend dat vrouwen draagster zijn, totdat er een zoon met een stofwisselingsziekte wordt geboren. De zieke man geeft alleen het afwijkende gen door aan zijn dochters, die alle draagster zullen zijn. De kans dat de zieke man de ziekte aan zijn kinderen doorgeeft is heel erg klein, omdat zijn partner dan drager moet zijn van dezelfde genafwijking. Wanneer de partner geen familie is, is de kans dat zij dezelfde genafwijking heeft, zeer klein.

Draagsters van de mutatie kunnen echter wel een verhoogde hoeveelheid urinezuur in het bloed hebben, waardoor zij vaak op latere leeftijd last van jicht kunnen hebben (door stapeling van urinezuur in de gewrichten).
 

Overige informatie

Omim nummer

Synoniemen:

Syndroom van Lesch-Nyhan
Hypoxanthine guanine phosphoribosyl transferase 1 deficiëntie

Meest gebruikte naam

Lesch-Nyhan, syndroom van

Informatie voor kinderen:

stripalgemeen

Stripboek

Zijn er leden met deze ziekte?

Er zijn 2 leden met ‘Lesch-Nyhan’ bij ons aangemeld.

Datum laatst bewerkt:

18 June 2018

Autorisatie door:

J. Bierau

Disclaimer

Aan de ziekte-informatie kunnen geen rechten worden ontleend. De informatie is mogelijk niet op alle punten actueel, omdat de ontwikkelingen en inzichten snel kunnen gaan. VKS tracht de ziekte-informatie zo goed mogelijk actueel te houden.
Ervaringsverhalen zijn persoonlijke verhalen. De beschrijving van de ziekte en symptomen gelden voor deze persoon. Zoals voor veel erfelijke ziekten geldt, is er een behoorlijke variatie in ernst onder de patiënten. U kunt uit dit verhaal dan ook geen algemene conclusies trekken. Het verhaal geeft slechts een beeld hoe het leven met deze stofwisselingsziekte in de praktijk eruit kan zien.

Heeft u hulp nodig bij het inloggen?

Vond u deze informatie nuttig? Help ons dan om dit in stand te houden.

Reacties zijn gesloten.